Eerste herdenking op locatie It Petgat

Blesdijke - In de nacht van 2 op 3 oktober 1942 zijn duizenden joodse mannen vanuit ruim 40 werkkampen in ons land afgevoerd naar kamp Westerbork. Van daaruit werden ze op transport gesteld naar Auschwitz-Birkenau, waar bijna iedereen in de gaskamers is vermoord. De joodse dwangarbeiders uit Kamp It Petgat ondergingen hetzelfde gruwelijke lot.

Vrijdag vindt er op de locatie van It Petgat voor het eerst een herdenking plaats. Die is anders dan de bedoeling was. Door de maandag verscherpte coronamaatregelen mogen er maximaal 40 mensen komen. Dat heeft vooral consequenties voor het optreden dat het Nijkoor uit Nijeholtpade zou verzorgen.

Zaterdag werd er nog met het hele koor op locatie in It Petgat gerepeteerd. Regisseuse Corina van Eijk van Opera Spanga gaf het Nijkoor de laatste weken aanwijzingen voor het optreden. In plaats van het hele koor treden er vrijdag nu slechts enkele leden op, zodat het maximaal toegestane aantal bezoekers niet wordt overschreden.

‘Het wordt nu ook een min of meer besloten bijeenkomst. Iedereen die komt, is uitgenodigd en heeft zich inmiddels aangemeld’, vertelt voorzitter Anne Schelhaas van stichting Kamp It Petgat, de organisator van de herdenking. Voor het Nijkoor is het de derde keer dat het ingestudeerde programma wordt afgelast. Eerder dit jaar gebeurde dat twee keer met een optreden dat in het teken stond van 75 jaar bevrijding.

‘Heel sneu maar het is niet anders’, zegt voorzitter Kees Riem Vis van het koor. Hij ziet wel een parallel met de Tweede Wereldoorlog. ‘Onvrijheid, er wordt voor je gekozen in plaats dat je zelf een keuze kunt maken.’

Toegankelijk

Sinds stichting Kamp It Petgat eind vorig jaar de voormalige locatie van het kamp verwierf, is op het afgelegen terrein veel werk verricht. Het ondoordringbare bosje is toegankelijk gemaakt. Veel (jonge) bomen zijn gekapt en overhangend groen werd verwijderd. Daarna zijn er van houtspaanders wandelpaden aangelegd. De werkzaamheden werden uitgevoerd door de medewerkers van Dagbesteding Spokedam uit Noordwolde en vrijwilligers uit het dorp.

Verrassende vondsten

Tijdens het opschonen zijn verrassende vondsten gedaan. Er blijken veel meer restanten van It Petgat bewaard dan gedacht. Ook kwamen twee putten tevoorschijn.

Stichting Kamp It Petgat zet de schouders onder het project. Mede dankzij een subsidie van de gemeente Weststellingwerf konden het betreffende perceel en de toegangsweg er naar toe (vanaf de Nijksweg) eind vorig jaar worden aangekocht.

In de oorlog waren er ruim 40 kampen waar joodse mannen van de nazi’s verplicht moesten werken. Begin 1942 kregen ze een oproep in de bus. De meestal in de jaren dertig gebouwde kampen dienden voor de oorlog als werkverschaffingskampen voor werkelozen. Voor de Duitse bezetter waren het uitgelezen locaties om de steeds meer vogelvrij verklaarde joodse mannen te verzamelen.

Kamp It Petgat werd in juli 1940, kort na de uitbraak van de Tweede Wereldoorlog, voor rekening van het ministerie van Sociale Zaken aanbesteed. Een aannemer schreef in voor 27.919 gulden. Op 11 juni 1942 meldde de hoofdinspecteur voor de Werkverruiming aan de procureur-generaal in Leeuwarden dat het strafkamp voor ’Joodsche arbeiders’ te Blesdijke zal worden geopend. De eerste drie gestrafte joden waren afkomstig uit kamp De Landweer in Elsloo. Amper een maand later, op 4 juli, zaten er reeds 75 gestrafte joden in It Petgat.

Het waren mannen die voorheen in andere joodse werkkampen verbleven en zich daar in de ogen van de Duitse bezetter hadden misdragen.

It Petgat stond dus te boek als een strafkamp waar het regime streng heette te zijn. In de praktijk viel dat mee. Er werd voor het kamp wel extra bewaking ingesteld. Die taak nam een groep Nederlandse mariniers en marechaussees op zich. Voor de bewaking in het kamp waren ook een Belgische en een Duitse herder aanwezig.

De jeugdige Simon Pen was een van de bewakers. Via zijn vader die voor de Heidemaatschappij werkte, werd hij aan een baantje in het kamp geholpen. Voor een podcast van NPO1 vertelde de in Wolvega woonachtige Pen begin dit jaar nog over It Petgat. Hij overleed op 21 september j.l. net voor zijn 98-jarige verjaardag.

Auschwitz

Met de joodse mannen, die slechts enkele maanden in It Petgat verbleven, liep het slecht af. Zij vonden bijna allemaal de dood in de gaskamers van Auschwitz-Birkenau of Sobibor. Het idee om werkkamp It Petgat uit de vergetelheid te halen, leeft al jaren. Het werd concreet nadat Dorpsbelang Blesdijke en de in Noordwolde zetelende stichting Joodse Werkkampen met elkaar in contact kwamen.

Dat leidde eind vorig jaar tot de oprichting van stichting Kamp It Petgat, waarin beide zijn vertegenwoordigd.

Sinds 2003 staat er op initiatief van de stichting Joodse Werkkampen aan de Nijksweg een monument dat de herinnering aan kamp It Petgat levend moet houden. Kamp-overlevende Sjaak Stibbe nam de onthulling voor zijn rekening. Een paar honderd meter verderop ligt het bosje waar de fundamenten van It Petgat zijn te vinden.

In de volksmond heette het betreffende perceel ‘Het Kamp’. Zoals zoveel dorpsgenoten had Anne Schelhaas geen idee wat zich daar precies had afgespeeld. ‘Als je je er een beetje in gaat verdiepen en de historie er van meekrijgt, dan begrijp je dat het veel meer is dan een leuk natuurplekje.’

Dat het verhaal van strafkamp It Petgat niet vergeten wordt, vinden de leden van stichting Kamp It Petgat erg belangrijk. De fundamenten maken ook duidelijk dat het kamp het begin is van de agrarische ontwikkeling in de Nijks-polder. Dorpsbelang Blesdijke, Stichting Joodse Werkkampen, Herinneringscentrum Kamp Westerbork en de gemeente onderschrijven de cultuurhistorische waarde van het voormalig kamp, waar jaarlijkse een herdenking gaat plaatsvinden.

Herdenking

Vrijdag (op 2 oktober) om vijf uur ’s middags is dus de eerste. Er zijn toespraken van burgemeester André van de Nadort en Niek van der Oord (voorzitter van Stichting Joodse Werkkampen en bestuurslid van stichting Kamp It Petgat). Hij diept de geschiedenis van It Petgat uit en benadrukt de historische datum 2 oktober 1942. Leden van Het Nijkoor en accordeonist Jacob Sijtsma verlenen muzikale medewerking.