Ondertoon
Door Ton Henzen

Shaul Sadan overleefde het puin van het getto

‘Je nam het leven, zoals het was. Het was een miserabel leven.’ Shaul Sadan, de 89-jarige overlevende van Kamp Warschau heeft in de grote zaal van het Herinneringscentrum Kamp Westerbork twee gedichten voorgedragen.

AS A FLAME

In memory of my sister Hetty

I saw you go to your death,
I could see you, but you didn’t know

I saw you go to your death,
You were beautiful like a Queen.

I saw you go to your death,
I watched you without tears.

I saw you go to your death,
I will always remember you -
as a flame.

 Een ervan is opgedragen aan zijn zuster. Shaul Sadan emigreerde als Charles Glazer in 1946 naar Palestina, het Beloofde Land. Hij had in Auschwitz gezeten en werd op transport gesteld naar Kamp Warschau om het Joodse getto op te ruimen dat door de Duitse bezetter na het neerslaan van de opstand volledig in puin was geschoten.
In de winter. Werken met blote handen. Zo afschuwelijk als daar was het in geen enkel ander kamp. Vandaar kwam hij onder meer in Dachau terecht, maar niets kon wedijveren met de ellende in Kamp Warschau, vertelt Shaul Sadan donderdagmiddag na de presentatie van het boek ‘In het puin van het getto’ van Pauline Broekema en Helma Coolman in het Herinneringscentrum. Het boek is uitgegeven door Uitgeverij Boom in Amsterdam. De beide journalisten hebben na intensief speurwerk de historie van dit relatief onbekende kamp beschreven.

Er was een moment dat Shaul Sadan zich doelbewust op de eerste rij van het appel opstelde om door de dienstdoende SS-officier geselecteerd te worden voor executie. De selectieofficieren gingen aan hem voorbij. Hij beschouwde dit als een signaal, als een oproep om te vechten in leven te blijven. Shaul Sadan heeft geluk gehad. Hij kon later met eigen handen een nieuw vaderland opbouwen. `We werden weer mens. Toen ik voor het eerst het Meer van Tiberias zag, drong het tot me door dat we weer thuis waren. Eindelijk waren we als Joden thuis. Ik ben toen opnieuw geboren.’
Zijn vrouw hoopt dat het boek van Pauline Broekema en Heleen Coolman zo snel mogelijk in het Engels wordt vertaald. Ze spreekt zes talen - Engels, Frans, Duits, Jiddish, Hebreeuws en Russisch, maar geen Nederlands. Ze wil het relaas van haar man zo snel mogelijk lezen. Uitgeverij Boom overweegt het boek ook in het Engels uit te geven. Shaul Sadan werd via een advertentie in Israël opgespoord en stemde ermee in zijn getuigenis af te leggen. Die is neergelegd in het boek ‘In het puin van het getto’. Er zijn filmopnames van het interview gemaakt die in de expositie naar aanleiding van de uitgave van het boek in het Herinneringscentrum worden vertoond. Een man met een rustige stem, die een paar weken van de kaart was na het gedetailleerd vertellen van wat hij in dat stukje hel op aarde heeft meegemaakt. Het kwellende besef kwam weer boven dat hij de kampen had overleefd. Dat juist hij was genegeerd door de in uitroeien gespecialiseerde SS-officieren.
 

Shaul Sadan vond de kracht om in het kort zijn levensverhaal te vertellen en zijn vermoorde lotgenoten te gedenken. Hij vond donderdagmiddag de kracht om twee gedichten voor te dragen, de microfoon in een bevende hand die werd ondersteund door de professionele verslaggeversarm van Journaal-redacteur Pauline Broekema.
Kamp Warschau is in de geschiedschrijving over de Tweede Wereldoorlog relatief onbekend gebleven. Historicus en Holocaust-expert prof. dr. Johannes Houwink ten Cate prees het werk van de beide journalisten. In academische kringen, zo zei hij, is het een prestatie van formaat om in zes jaar een boek te schrijven. ‘In het puin van het getto’ is binnen twee jaar tot stand gekomen.