De oorlogsverhalen uit de Kop van Overijssel intrigeren, en dus vertelt historicus Martin van der Linde er graag en boeiend over

Het was even geleden, een fysieke lezing. Vorige week gaf historicus Martin van der Linde een lezing in de bibliotheek van Steenwijk over oorlogsverhalen uit de Kop van Overijssel. Uitgangspunt: het snijvlak tussen goed en fout.

De lezing van Martin van der Linde in de bibliotheek van Steenwijk.

De lezing van Martin van der Linde in de bibliotheek van Steenwijk. Foto: Martin van der Linde

„Rij anders even achter me aan, dan laat ik het je zien.” Martin van der Linde neemt me mee naar het huis waar verzetsstrijder Gerrit Pit vroeger woonde. Het is het huis waar Pit opgroeide, het huis waar ook zijn broer Piet woonde. Het verhaal van de broers is soms te bizar voor woorden. In de Tweede Wereldoorlog ging Gerrit het verzet in, terwijl Piet kringleider werd van de NSB in het land van Vollenhove.

Vete

Beiden eindigden als gevangenen. Gerrit zat drie jaar vast in kamp Amersfoort en concentratiekamp Sachsenhausen, nabij Berlijn. Piet kwam in interneringskamp De Eese terecht. Om het nog bonter te maken: daar werd Gerrit na zijn terugkomst in Nederland staflid. Zijn broer kreeg allesbehalve een voorkeursbehandeling. De broers vochten na de oorlog een ruzie uit, mede via artikelen in de Steenwijker Courant . Tussen hen kwam het nooit meer goed.

„Hier tegenover ligt Gerrit begraven”, wijst Van der Linde bevlogen. Het begint te schemeren en we staan voor het huis aan de Meppelerweg. „En daar”, wijst hij vervolgens, de straat in: „daar is het voormalige kringhuis van NSB-kring Land van Vollenhove, waar Piet ging wonen.”

Goed en fout

Het is een van de vele oorlogsverhalen uit het gebied. Dat goed en fout zo dicht bij elkaar kunnen liggen, is soms niet te bevroeden. Maar, wat is goed? Wat is fout, in tijden van oorlog? Waarom maken mensen bepaalde keuzes, die de loop van hun leven uiteindelijk drastisch kunnen beïnvloeden? Is het een momentopname, is het een vlucht? Komt er spijt? Daar waar je wieg staat kan van invloed zijn. Maar: waarom ging Gerrit in het verzet, terwijl zijn broer aansloot bij de NSB?

Tijdens de lezing, in een bovenzaal van de bibliotheek, vertelt Van der Linde er uitgebreid over. In 2019 kreeg de historicus de kans om Gerrit anderhalf uur te interviewen. Een maand later overleed Gerrit. Zijn verhalen uit het kamp schreef hij op. Na het overlijden kreeg Van der Linde, samen met Kay-Leigh de Weerdt, de kans om zijn memoires om te zetten in boekvorm. In Ons vonnis werd in feite levenslang begint Gerrit Pit met het moment waarop hij wordt opgepakt en naar de gevangenis in Arnhem wordt gebracht. Het is een intrigerend boek dat door de historici is voorzien van context, duiding en hedendaagse spellingswijze.

Aan bod komt ook dokter Albert Jansen uit Zwartsluis. Hij was fervent lid van de NSB, en verraadde onder meer joodse onderduikers. Een paar luisteraars in de bieb schamperen. Bij mij lopen de rillingen over de rug. Het was geen geheim dat Jansen lid was van de partij. Ondertussen kwam een joodse vriend uit Amsterdam wel bij hem over de vloer. Na de oorlog werd Jansen opgepakt en veroordeeld, voor collaboratie. Dit leidde tot verbazing bij zijn patiënten: ze hadden geen kwaad woord over voor Jansen en wilden dat hij zijn functie als arts weer kon uitvoeren.

Annie Mulder

Er zijn meer verhalen. Letterlijk eentje in de zaal. Op de voorste rij zit Annie Mulder (1923). Ze verleende tijdens de oorlog hulp aan Joodse onderduikers en werkte als koerierster voor het Steenwijker verzet. Ze kwam de oorlog goed door. Ze is door Van der Linde geïnterviewd voor het boek De oorlog gaat nooit voorbij. Overijssel 40-45. Als de zaal al lang en breed leeg is zit ik nog met haar te praten.

Ik koop vervolgens het boek van Gerrit Pit en daarna rij ik met Van der Linde naar de Meppelerweg. Ik kan er af en toe niet bij. Hoe kan de verdeeldheid soms zo groot zijn, en dan ook nog eens binnen een gezin? Bij de lezing zijn niet alleen mensen op leeftijd, maar ook wat jongeren. „Het thema oorlog boeit nog altijd”, zegt Van der Linde. „Zeker de Tweede Wereldoorlog, omdat het vaak nog tastbaar is.”

Thuis op de bank begin ik direct te lezen. Het aangrijpende verhaal weerspiegelt de onmogelijke keuzes waarvoor mensen in oorlogstijd worden gesteld. De oorlog hield Gerrit de rest van zijn leven in z’n greep. Zijn vonnis werd in feite levenslang. Een lezing van Van der Linde is, zeker nu het weer fysiek kan, een aanrader om eens naartoe te gaan.