Jacob Kuiper: 'Lichtende nachtwolken, het zilver in de zomernacht'

Reikhalzend kijken de kenners in juni en juli iedere heldere avond uit of ze er ook zijn: lichtende nachtwolken.

Lichtende nachtwolken op de late avond van 15 juni 2019.

Lichtende nachtwolken op de late avond van 15 juni 2019. Jacob Kuiper


De blauwwitte, zilverachtige wolken vertonen soms fraaie golfstructuren en bieden door hun vorm en kleur iets dat de ‘gewone’ wolken in de lagere atmosfeer niet tonen. De afgelopen seizoenen zijn ze ongekend actief. Heeft u ze nog nooit gezien, grijp dan nu de kans. Vanaf de langste dag gerekend zijn er nog zeker vier weken mogelijkheden om ze te zoeken.

Stof en ijs worden spiegeltjes

Lichtende nachtwolken bevinden zich op zeer grote hoogte in de atmosfeer. In de onderste 10 tot 15 kilometer van de dampkring, de troposfeer, vinden we de gewone wolken die we dagelijks meemaken. In de laag daarboven, de stratosfeer, is het droog en vormen zich nauwelijks wolken. In de nog hoger gelegen mesosfeer is eigenlijk ook te weinig waterdamp aanwezig om wolken te vormen.

In het zomerseizoen ontstaan op hoge noordelijke breedte in de mesosfeer echter verticaal omhoog gerichte bewegingen, die de ijle atmosfeer laten afkoelen. De afkoeling aan de top van die laag, op 80 tot 85 kilometer hoogte, is soms sterk genoeg om waterdamp om te zetten naar ijskristalletjes. Dat gebeurt bij een temperatuur van ongeveer min 120 graden Celsius. Om die ijskristalletjes gemakkelijk te vormen, zijn er eigenlijk ook stofdeeltjes nodig, zogenaamde condensatiekernen. Die stofdeeltjes zijn rond de mesopauze in ruime mate voorhanden.

Het zijn de resten van zandkorreltjes uit de ruimte die hoog in de atmosfeer verbranden en oplichten als meteoren (‘vallende sterren’). De resten van die buitenaardse stofjes zijn microscopisch klein en blijven lange tijd zweven op grote hoogte. Als zich om die stofjes een rijplaagje vormt, kunnen ze zonlicht weerkaatsen en functioneren als spiegeltjes. De diameter van de afzonderlijke deeltjes is superklein, vaak niet groter dan een tienmiljoenste meter. Het weerkaatste zonlicht op miljarden van die stofjes is daarom nog steeds erg zwak, waardoor ze pas zichtbaar worden in de late avondschemering of in de heel vroege ochtendschemer. Het duurt in onze streken meestal wel tot vijf kwartier na zonsondergang voordat ze zichtbaar worden.

Kijken naar Noorwegen en Zweden

Vanwege hun verschijningsmoment worden ze nachtwolken genoemd, hoewel er in de zomer eigenlijk op onze breedte alleen maar sprake is van diepe schemering. Juist door dat feit, te danken aan de zon die niet zo heel ver onder de horizon staat, is het recept voor lichtende nachtwolken compleet.

Als in ons land de zon al onder is, bevinden de nachtwolken op 85 kilometer hoogte zich nog een hele tijd in het zonlicht. In juni en juli staat de zon rond half twee ‘s nachts het verst onder onze horizon en komt ook een groot deel van de nachtwolken even in het donker. In de aardschaduw wordt dan geen zonlicht weerkaatst.

Alleen berijpte stofdeeltjes die op erg noordelijke breedte zweven, bijvoorbeeld boven het midden van Noorwegen, blijven de hele tijd in het daglicht (de middernachtzon in Scandinavië). Vanuit ons land zijn die zeer noordelijke wolken soms toch te zien, maar ze bevinden zich erg laag boven de noordelijke kim. Het is wel bijzonder dat we dan in feite wolken zien die zich op meer dan 1000 kilometer afstand bevinden boven Noorwegen of Zweden.

1885

Het optreden van lichtende nachtwolken wordt al meer dan honderd jaar bijgehouden. De eerste rapportages dateren uit 1885. Dat wil niet zeggen dat ze daarvoor nooit zijn gezien, maar er bestaan geen goede waarnemingsrapporten van. Opvallend is de sterke schommeling in het aantal waargenomen situaties door de jaren heen.

Er is een elfjarige cyclus in te ontdekken, de activiteitscyclus van de zon. In jaren met grote zonneactiviteit lijkt het aantal waarnemingen van lichtende nachtwolken het geringst; in tijden van minimale zonneactiviteit ligt het aantal verschijningen een stuk hoger.

De kaskraker in seizoen 2019

Buiten een relatief kleine waarnemersgroep om zijn de meeste mensen doorgaans niet of nauwelijks op de hoogte van het bestaan van lichtende nachtwolken. Dat ze bij het brede publiek zo onbekend zijn is vrij logisch, want in een gemiddeld zomerseizoen komen ze maar op twee tot vijf late avonden en/of vroege ochtenden voor. Meestal bevinden ze zich dan ook nog vrij laag boven de noordelijke horizon waar andere objecten ze gemakkelijk aan het zicht kunnen onttrekken.

Toch raakt het grote publiek de laatste jaren wel meer bekend met het fenomeen. De sterk toegenomen cameradichtheid onder de mensen en het relatief vaak verschijnen van deze bijzondere wolken in 2019 heeft de onbekendheid teruggedrongen. Weerpresentatoren tonen met enige regelmaat op televisie de fraaie wolkenformaties, wat sterk bijdraagt aan de bekendheid.

Elfstedentocht

De elfjarige zonneactiviteitscyclus ligt momenteel dicht bij een minimum en dat had gevolgen voor het lichtende-nachtwolkenseizoen van de laatste jaren. Al in de laatste week van mei 2019 verschenen de eerste exemplaren. De concentratie polaire mesosfeerwolken, zoals ze door wetenschappers ook worden genoemd, nam daarna snel toe en reikte tot breedtegraden waar ze normaal niet of nauwelijks worden gezien.

Vanuit Nederland werden ze in de weken daarna vrijwel iedere heldere avond waargenomen. Zo’n hoge verschijningsfrequentie is bijzonder. Hoogtepunt in seizoen 2019 was de topverschijning op de late avond van 21 juni. Tegen elf uur was bijna de hele hemel gevuld met lichtende nachtwolken. Toevallig startte diezelfde avond langeafstandszwemmer Maarten van der Weijden zijn nieuwe poging om de Elfstedenroute te zwemmen. Bijgelicht door de koplampen van de tractoren in de Friese weilanden, arriveerde hij op de late avond in het stadje IJlst.

Op de camerabeelden van omroep Friesland zien we honderden fans langs de kade de zwemmer aanmoedigen. Wat ook in het oog springt, is de enorme partij blauwachtig oplichtende nachtwolken boven de huizen. Zelfs de natuur lichtte Van der Weijden op wel heel bijzondere wijze bij in de zomerschemering.